quinta-feira, setembro 28, 2017

Elipses e Sombras: Trece grolos da nova BD galega

Licor café

Demo Editorial toma o pulso á nova xeración banda deseñada galega cun volume que recompila trece narracións breves doutros tantos creadores.

O primeiro número de BD Banda, fanzine que despois sería revista e na que publicarían autores coma Kiko Da Silva, Miguel Robledo ou, máis adiante, Jacobo Fernández Serrano, apareceu en maio de 2001. Ese mesmo ano vía a luz Mmmh!!, primeira publicación do colectivo Polaqia na que colaboraban creadores coma Alberto Vázquez, David Rubín, Kike Benlloch, Jano e Bernal. Autores coma Manel Cráneo, Emma Ríos ou José Domingo irían achegándose a un ou outro grupo (ou a ambos), antes de consolidárense como figuras imprescindibles do cómic galego (e internacional) actual. De querermos escribir unha Historia urxente da banda deseñada galega poderiamos situar aquel intre, o cambio de século, como o momento no que os artistas que se consolidaron a partir dos anos 80 (os Marín, Prado, Das Pastoras, Jaraba...) cederon a iniciativa á xeración que marcaría o devir do noso cómic dende entón ata hoxe.

Calquera afeccionada do País medianamente atenta ao que se move no medio coñece xa os nomes da xeración de autoras e autores que está pronta para coller o relevo. Levan anos difundindo o seu traballo na rede, promovendo iniciativas, a maior parte deles probaron coa autoedición e algúns teñen xa obra publicada dentro do circuíto editorial tradicional. Non é difícil establecer vínculos entre eles (afinidades estilísticas, influencias compartidas, participación en proxectos comúns), mais é probable que o auténtico factor común a todos eles sexa unha interpretación semellante do presente da BD, unha forma de entender o cómic firmemente contemporánea, inevitablemente vinculada a un cambio tecnolóxico que transforma o xeito de crear, mais tamén de publicar e mesmo de relacionarse co lector e cos demais autores. Licor café (Demo, 2017) permite un primeiro achegamento ao traballo de trece deses creadores.

O volume recolle achegas de tres dos catro promotores de Sacoponcho, un dos fanzines máis significados do panorama galego dos últimos anos. Pouco hai que dicir de Xulia Vicente, que a pesares da súa xuventude conta xa con varias monografías publicadas, traballa como ilustradora literaria e mesmo colaborou coa revista norteamericana Island. No seu relato, o fantástico invade o espazo do cotián, no que constitúe unha constante do seu traballo como autora completa. Luis Yang contén os tempos na mesma medida en que estiliza o seu trazo, situándose no ronsel da nova vangarda que representarían Begoña García-Alén, Andrés Magán ou Cynthia Alfonso. E Uxía Larrosa propón un relato de sabor clásico construído a partir de imaxes que simbolizan máis do que contan. Pola súa banda, Inés Vázquez, que fora alumna do Garaxe Hermético de Pontevedra, amosa na súa peza un estilo caricaturesco cheo de posibilidades, con animais antropomórficos que semellan fuxidos dun pesadelo de Walt Disney. Kike J. Díaz, cuxo Nordés (autoeditado, 2014) resoara hai anos como unha auténtica toma de posición, comparece agora cun estilo máis limpo e definido, un agoiro perfecto para o futuro inmediato. Algo semellante pode dicirse de Paula Esteban, especialmente activa nos últimos meses e cuxa achega demostra unha evolución que resultará evidente para quen seguira a súa actividade fanzineira dende os inicios. Outra coruñesa, Xulia Pisón, presenta o que probablemente sexa o mellor relato da antoloxía, unha historia que toma partido da brevidade imposta polo formato para reimaxinar mitoloxías populares, xogando co tempo, co lugar e tamén co xénero para crebar as expectativas do lector acomodaticio. Se o recente -1 (Alita, 2016) supuxera un importante salto cualitativo na súa traxectoria, este novo estralo de talento confírmaa coma artista con presente máis que coma promesa de futuro. Santiago Paredes e Cristian Fojón mantéñense apegados a cadanseus imaxinarios, o primeiro sen afastarse da tradición underground norteamericana da que tamén participa o seu recente Tattoo (Demo, 2017); o segundo ofrecendo unha nova fotografía desa Galicia rural, salvaxe e irónica que atopamos nos seus traballos precedentes. Debelius, colaborador habitual da revista Altar Mutante e autor do fanzine Gresca, constrúe a súa peza a partir do contraste entre o desenfreado da acción e un debuxo limpo e de contornos ben definidos, mentres a cosmogonía que propón Gaudino semella unha revisión irónica do primeiro Xaquín Marín. Tras un Mateo Alvarellos ríspeto e lacónico, pecha o volume Dani Xove, tan entregado á promiscuidade idiomática coma á reciclaxe de tópicos da ciencia ficción post-apocalíptica.

A suma destas trece voces inevitablemente diversas disparando ideas en cru, sen apenas espazo para facelas medrar, remata por traducirse nunha certa sensación de anarquía. Mais as páxinas de Licor café transmiten tamén unha enerxía ben tanxible, a forza dun grupo de autores que reclama o seu espazo. Deliberadamente ou non, este volume pasa a ser un punto de referencia ao que regresaremos pasados os anos, cando queiramos lembrar de onde veñen os artistas que estarán a marcar o presente (futuro) da banda deseñada galega. 

terça-feira, agosto 29, 2017

Elipses e Sombras: Entre dous mundos

Ether. La muerte de la última Llama Dorada

David Rubín únese ao escritor norteamericano Matt Kindt para producir Ether, un relato que mestura aventura, fantasía e ficción detectivesca. 

David Rubín debutou no mercado norteamericano con El momento de Aurora West (DeBolsillo, 2014), unha miniserie que afondaba no universo creado uns meses antes por Paul Pope en Battling boy (DeBolsillo, 2014). O galego encaixou naquel proxecto cunha naturalidade sorprendente, debida á súa coñecida versatilidade, pero tamén á afinidade entre os proxectos creativos de ambos autores. Despois de ver como dúas obras emblemáticas da súa traxectoria europea, El héroe e Beowulf, eran publicadas en Estados Unidos, Rubín une forzas con outro escritor de carreira consolidada, Matt Kindt, para produciren Ether, unha serie limitada de cinco capítulos que ve a luz baixo o prestixioso selo editorial Dark Horse. Kindt forma parte do cada vez máis nutrido grupo de escritores que xorden da escena independente norteamericana e terminan facéndose un sitio ao abeiro das grandes compañías. No seu caso, despois do éxito de títulos de creación propia como Super Spy ou Sweet Tooth, vén alternando traballos por encomenda para DC ou Valiant Entertainment con outros da súa propiedade coma Ether

Boone Dias, protagonista da serie, é un científico que leva anos explorando a dimensión máxica de Ether. Home de ciencia gastado pola vida, asumirá axiña o rol de detective para investigar o asasinato da derradeira Chama Dourada, a figura protectora do Reino. O que nunha primeira aproximación podería semellar un simple relato fantástico revélase axiña coma un artefacto máis complexo, no que os clixés narrativos se superpoñen e os personaxes acusan un marcado acento referencial. Dias é un heroe crepuscular de estirpe pulp que non só se aferra ao seu raciocinio para resolver o crime, na mellor tradición do xénero detectivesco, senón que cre posible traducir a termos lóxicos os principios máxicos que rexen en Ether. No seu periplo investigador percorrerá distintos lugares do Reino, comezando pola súa luminosa capital Agartha, antítese da cidade escura e inhóspita propia do relato criminal. Ao seu paso atopará fadas, golems e toda caste de criaturas xurdidas de diferentes tradicións fantásticas. Ether achégase ás ficcións de xénero mais faino afastándose de calquera purismo, preferindo a mestura de tópicos con fins lúdicos. O seu propósito semella ser o de atrapar a ollada do lector e ofrecerlle un espectáculo repleto de aventura e imaxinación. 

Esta aposta de Ether pola fascinación visual e o pracer inmediato remata por concederlle grande importancia ao deseño de escenarios e a caracterización de personaxes, unha oportunidade que Rubín non desaproveita. O desenvolvemento gráfico do ourensán remata por ser un dos grandes argumentos a prol do título, e non só pola súa excelente narrativa (poucos debuxantes do mercado norteamericano actual poden presumir dunha posta en páxina tan fluída, persoal e exuberante coma a súa) e a vistosidade dos seus recursos, senón tamén polo delicado equilibrio que acada a súa combinación de elementos realistas, escenarios de fantasía e personaxes caricaturescos. O ton desenfadado da serie permítelle ademais ceibar unha agradecida vis cómica que apenas tivo cabida nos seus traballos máis recentes a excepción da súa adaptación de El retablo de las maravillas

O volume que presenta Astiberri contén os cinco primeiros números da cabeceira. Malia funcionaren coma un correcto relato de presentación, a sensación final é a de que non chegamos máis aló do primeiro acto e todo fica pendente dunha continuación que chegará se a acollida deste primeiro arco argumental é boa. A carreira internacional de Rubín sobe un novo chanzo ao demostrar que é capaz de acadar unha boa sintonía con escritores ben considerados na escena americana e de axeitarse ás esixencias do cómic comercial estadounidense. O seu periplo americano está a confirmalo como un debuxante sen fendas, capaz de asumir con garantías calquera reto que se lle propoña. 


segunda-feira, agosto 21, 2017

“É irónico que tivese que mercar os meus dereitos de autor para editar Trackers en galego”
















Entre as novidades en galego do pasado Festival Viñetas desde o Atlántico da Coruña destaca Trackers. A arma perdida dos deuses, primeiro volume da triloxía producida para o mercado francés polo debuxante pontevedrés Tirso Cons e o escritor David Muñoz. O título sinala ademais o returno de 3pintamonas, o selo editorial que debutara en 2015 con Abastos. Hai uns días Galicia Confidencial publicaba a entrevista que lle fixen a Cons e na que fala do seu novo traballo e tamén da súa traxectoria profesional. Pode lerse aquí.

segunda-feira, agosto 07, 2017

Qadriños: Cómic galego en Viñetas desde o Atlántico 2017














Xa está aquí Viñetas desde o Atlántico 2017, o Festival de Banda Deseñada que se desenvolverá nas súas sedes habituais entre o 7 e o 13 de agosto, e tamén a nova edición do Autobán, evento de autoedición que terá lugar en Nave 1839 e varias tabernas do Soho coruñés entre o 12 e 13 de agosto. Ambos acontecementos estivais veñen a dinamizar o fráxil panorama da BD galega, poñendo no mercado algúns novos títulos nos que cómpre reparar. Sen pretender ser exhaustivo, fixen unha pequena escolma en Qadriños.

sábado, julho 22, 2017

Elipses e Sombras: O peregrino que chegou do frío

Un noruego en el Camino de Santiago

O noruegués Jason aparca a súa peculiar narrativa para ensaiar o xénero autobiográfico cunha crónica da súa experiencia no Camiño de Santiago.

O historietista noruegués Jason, pseudónimo de John Arne Sæterøy, comezou a publicar os seus traballos nos anos 80, pero foi co cambio de século cando adquiriu notoriedade fóra do seu país grazas fundamentalmente a dous títulos: Chhht!, unha obra sen texto, e Espera..., na que a relevancia das palabras era directamente proporcional á súa escaseza. Traballos posteriores recollerían unha maior presenza de texto nas súas páxinas, mais sempre de acordo cun espírito de contención verbal que se ten consolidado como un dos sinais de identidade do que é un dos creadores máis peculiares da BD europea actual. Outro serían os protagonistas das súas obras, tanto os daqueles dous relatos inaugurais coma os posteriores, un reducido elenco de animais antropomórficos de ollada inescrutable e corpo magro, figuras lánguidas e inexpresivas que sempre semellan agocharlle algo ao lector. Título tras título, Jason foi construíndo un mundo autónomo, de formas planas e cores estridentes, no que un estrafalario bestiario de criaturas icónicas (mosqueteiros, científicos, detectives) se consagraban á alegre subversión dos clixés das ficcións de xénero. Mais este universo está en colisión constante coa nosa realidade, non só pola frecuente apelación a referentes reais (de Scott Fitzgerald a Frida Kahlo) senón tamén pola inequívoca humanidade dos sentimentos que os seus relatos poñen en xogo. Velaí a súa peculiar a alquimia, a capacidade para contemplar o mundo dende unha perspectiva oblicua e devolver unha imaxe de nós mesmos estraña pero sospeitosamente familiar.

Compréndese así o interese que de seu ten o seu novo traballo, Un noruego en el Camino de Santiago (Astiberri, 2017), no que o artista noruegués fai unha paréntese nos lugares comúns da súa produción para abordar por vez primeira un relato que é explicitamente autobiográfico. O título resulta abondo descritivo, Jason relata a súa experiencia facendo o Camiño de Santiago dende Saint-Jean-Pied-de-Port (Jason reside actualmente en Montpellier) ata Compostela, seguindo despois ata Fisterra, un reto que o debuxante se impuxo ao facer os 50 anos. Se a súa obra máis recente facía normal o extraordinario, Jason asume agora o reto de construír unha narración a partires de sucesos cotiáns, as petit riens que marcan o día a día no Camiño. Os mosqueteiros que viaxan no tempo e os escritores célebres metidos a atracadores de bancos deixan paso a un debullar de vivencias diarias na ruta cara Compostela: as ampolas nos pés, as conversas cos demais peregrinos, os menús, os albergues... Acompáñao neste descenso á realidade unha retícula fixa de catro cadriños por páxina, un recurso que o debuxante emprega habitualmente pero que neste caso acentúa o monótono decorrer do relato. De aí que resulten especialmente agradecidas as pílulas de ironía con que vai sementando o camiño, pequenas excursións humorísticas que identificamos axiña coma características do autor e que engaden ao relato unha chispa necesaria.

A medida que avanza a narración descubrimos que Jason fixo algúns propósitos ao emprender o Camiño. O seu obxectivo non é só chegar a Santiago senón tamén vencer o seu carácter introvertido, conversar con outros peregrinos, superar as barreiras idiomáticas e as diferenzas persoais e facer da súa angueira unha experiencia compartida. Jason reflexiona sobre a súa personalidade, celebra cada pequena apertura e láiase polas ocasións de socialización que deixa pasar. O noruegués represéntase a si mesmo coa mesma ollada indescifrable que caracteriza aos seus personaxes, mais o que ata aquí interpretabamos coma un recurso estilístico convértese agora nunha confesión acerca do seu propio carácter que deita unha luz interesante sobre o conxunto da súa obra. É posible que a coñecida concisión verbal que caracteriza os seus traballos non responda a unha vocación experimental, nin ao desexo de facilitar a difusión internacional da súa obra, como adoita suxerirse cando os autores proceden da periferia xeográfica ou lingüística. Se cadra esa constante é un reflexo da introversión do autor. Talvez os seus personaxes falan pouco porque el mesmo é así.

É probable que esta compoñente confesional sexa un dos principais argumentos a prol de Un noruego en el Camino de Santiago. A obra ofrécenos ademais aos galegos a oportunidade de recoñecernos na ollada curiosa e desprexuizada de quen apenas sabe nada de nós. No tramo final do libro o autor descobre unha Galicia na que hórreos e parques eólicos forman parte dunha mesma paisaxe. A brétema e a chuvia acompáñano de Compostela a Muxía. Un gracioso cun aerosol converteu Fornos en Pornos. Jason remata a súa viaxe da forma correcta, entrando no mar.

sábado, junho 24, 2017

Elipses e Sombras: Cartografía veneciana

Fóra de mapa

Emilio Fonseca debuta cun equilibrado relato histórico que combina unha intriga criminal cun suxestivo retrato da Venecia renacentista.
Ano tras ano e non sen certa irregularidade, o Premio Castelao de Banda Deseñada que concede a Deputación da Coruña vén contribuíndo a compensar as eivas do sistema editorial galego, facendo posible que vexan a luz títulos que doutro xeito terían moi difícil a súa publicación nun mercado tan exiguo coma o noso. O galardoado este ano foi Emilio Fonseca, autor sen obra publicada ata a data, que en 2013 dirixiu o documental Queimar o monte e do que nos consta que colaborou co proxecto de cooperación Chaco Ra’anga elaborando un cómic, Verde invisible, que está aínda pendente de publicación. Todo por descubrir, xa que logo, para un autor que é novel con máis de corenta anos, algo pouco frecuente nun eido no que a maior parte das voces emerxentes adoitan darse a coñecer sendo bastante máis novas.

Fonseca escolleu para o seu relato un escenario tan pouco casual como a Venecia do século XV, unha das cidades máis fascinantes do planeta contemplada nun momento crucial da Historia de Europa. A Sereníssima era daquela unha Cidade-Estado constituída como República independente, un próspero porto comercial favorecido pola súa privilexiada situación xeográfica no Mediterráneo e tamén un nodo de comunicación por onde chegaba a Occidente moita información acerca dunhas terras orientais que estaban aínda a descubrirse. A ambientación renacentista sitúanos nun contexto de revalorización das Artes e recuperación do Humanismo igualmente presentes na trama, pero tamén nun escenario no que calquera descubrimento xeográfico posuía un alto valor estratéxico, tanto en termos económicos coma políticos. Ningunha destas eleccións é casual. Fonseca dálle ao seu relato forma de thriller histórico, mais faino extraendo do contexto os seus ingredientes principais. Fóra de mapa ábrese cun asasinato, un engado para o lector que dirixe a trama cara os misterios criminais de ambientación histórica, un pau que tornou en subxénero de éxito despois de que Umberto Eco o popularizara co seu O nome da rosa. Porén, non é esta a única carta que Fonseca quere xogar. A súa obra abeira tamén o desexo de transcender as postais venecianas para ofrecer un xenuíno retrato dun tempo no que o mundo era un gran misterio que comezaba a ser desvelado.

Dous aspectos cómpre destacar de Fóra de mapa. Por unha banda, a súa ambición. Fonseca acomete un relato complexo, máis extenso do que adoita ser habitual nos premios Castelao, cun amplo elenco de personaxes protagonistas e que non renuncia a abordar asuntos como o escravismo, a situación dos xudeus, a moral sexual da época ou as tensas relacións entre Oriente e Occidente. Sen caer en alardes eruditos e cunha narrativa tan sobria como funcional, o autor deixa constancia do rigoroso da ambientación histórica, que se presenta mesturada con elementos propios das intrigas criminais en doses axeitadas ata acadar un resultado coherente. Ese sería o segundo aspecto a poñer en valor, o equilibrio final dunha narración consistente e á altura das súas propias ambicións a pesares de que non lle faltan ocasións para esparexerse.
Ademais dun máis que correcto thriller, Fóra de mapa resulta ser un suxestivo relato sobre o coñecemento como forma de poder que contén ademais un atinado retrato dunha sociedade en transición. Emilio Fonseca asina un primeiro traballo que sorprende pola súa consistencia, revelándose coma un autor a seguir no futuro inmediato da banda deseñada galega.



quinta-feira, junho 08, 2017

Qadriños: As orixes da BD galega segundo Xulio Carballo
















Coñecida a excelente saúde creativa do cómic en Galicia, resulta inexplicable que a estas alturas non exista aínda unha Historia da banda deseñada galega que por amplitude de rango e profundidade mereza tal nome. Ten habido intentos loables dende ámbitos diversos, moitos deles atinados e rigorosos, case todos xurdidos do voluntarismo e da paixón polo medio dos seus artífices, pero nos máis dos casos sen a vocación de globalidade que debe presidir calquera Historia que pretenda ser tal. É por iso que cómpre celebrar a aparición no eido da investigación universitaria dun traballo como a tese de doutoramento de Xulio Carballo, presentada no verán do 2015 e que leva por título Para unha Historia da Banda Deseñada Galega: a narración a través da linguaxe gráfico-textual. A investigación de Carballo ocúpase das orixes da banda deseñada galega nos anos 70 do século pasado e, polo tanto, non estamos ante unha Historia de seu, senón máis ben ante un necesario primeiro capítulo, extenso e pormenorizado, que deixa cartografado con todo detalle e rigor científico o período no que o cómic galego xorde como tal. Carballo achégase aos primeiros cómics publicados en galego, facendo unha análise polo miúdo dos seus contidos, analizando os propósitos dos seus creadores e deixando constancia da recepción que se lles deparou no momento.

A tese de Carballo demostra a especificidade do caso galego no que á orixe da súa banda deseñada atinxe. É sabido que o cómic xorde historicamente vinculado ao papel impreso e máis concretamente á prensa escrita. O caso norteamericano, probablemente o máis estudado, sitúa as orixes do cómic nas viñetas e tiras humorísticas que aparecían nos xornais e que despois darían lugar a publicacións específicas. Nos países europeos do noso contorno seguíronse procesos semellantes, sendo a propia influenza norteamericana un factor a ter en conta. Sen embargo, o caso galego presenta un elemento diferencial obvio, o dunha lingua que foi radicalmente excluída da prensa e demais produción impresa durante os primeiros anos do Franquismo, coincidindo co momento no que o cómic estaba a consolidarse en toda Europa como o que sería un dos entretementos de máis populares da parte central do século XX. A finais dos anos 40 comezaron a tolerarse con displicencia as primeiras manifestacións culturais en galego, sempre baixo sospeita e ferreamente vixiadas dende o poder político, e nos anos 50 chegaría o primeiro grande proxecto de  recuperación da lingua galega como vehículo de cultura, construído arredor da editorial Galaxia, centrado na produción literaria prestixiada socialmente e sen tomar en consideración en absoluto un medio popular e de feito limitado ao público infantil como era a banda deseñada naquela altura. Nin sequera a ascendente sobre o galeguismo da época dunha figura coma a de Castelao, que cultivou decididamente eidos artísticos adxacentes ao do cómic, supuxo algún matiz a esta desatención. De aí que, pese a existiren antecedentes, a banda deseñada galega non xurda como tal ata a década dos 70 do pasado século, unha aparición serodia en termos comparativos co noso contorno e que se produce ademais nun contexto político convulso, os últimos anos do Franquismo e a posterior Transición. Un contexto que, lonxe de resultar irrelevante, determinará decisivamente o traballo dos pioneiros do cómic galego.

Carballo recolle e confirma un feito que tiñamos por certo, que a BD galega aparece nos anos 70 froito dunha decisión consciente de dous artistas, Reimundo Patiño e Xaquín Marín, que partillaban unha visión do medio que ía moito máis aló da realidade do seu tempo. Fronte ao acontecido noutros territorios, onde o cómic xorde de xeito espontáneo e se espalla pola súa rendibilidade comercial, configurándose como produto de masas de vocación infantil e sen pretensións artísticas, o cómic é contemplado por Patiño e Marín coma un instrumento privilexiado para a divulgación de mensaxes políticas. 2 Viaxes, o álbum con que ambos inauguraron a banda deseñada galega, sorprende hoxe pola sofisticación da súa proposta estética e tamén pola contundencia da súa mensaxe política, mais é a súa vocación popular, o feito de non estar dirixido a unhas elites lectoras senón ao conxunto da sociedade, o elemento que ao meu entender dota a súa proposta dunha peculiaridade maior. Fronte a introdución de ingredientes políticos no cómic como forma de reivindicación do carácter adulto do medio ou do seu valor cultural, Patiño e Marín aceptan a condición do cómic como entretemento de masas, ao tempo que se propoñen utilizar a súa popularidade como instrumento de concienciación social. A súa é unha concepción sorprendentemente avanzada, moi mediatizada polo contexto social e que, segundo demostra Carballo, ten en Patiño ao seu ideólogo principal.

Algo moi semellante pode dicirse do labor desenvolvido polo denominado Grupo do Castro (Xosé e Rosendo Díaz, Luís Esperante e Chichi Campos), que concibiron a seminal A Cova das Choias coma propaganda libertaria que tentaron difundir por todas as vías que tiveron ao seu dispor. Un dos méritos do labor investigador de Carballo é o de ter rexistrado as distintas exposicións de cómic galego que tiveron lugar nestes anos, tanto dos traballos do Grupo do Castro coma de obras de Patiño, Marín ou Pepe Barro entre outros, así como ter recollido os testemuños da súa recepción social e crítica. Un labor esixente que permite constatar que estes pioneiros da BD galega non se quedaban na simple retórica, senón que investiron grandes esforzos en converter o seu traballo nunha forma de intervención social.

O outro grande bloque da investigación de Carballo céntrase na paulatina incorporación do cómic galego á prensa periódica, establecendo unha cronoloxía que inclúe os principais xornais do País aos que engade cabeceiras como Teima e suplementos como Axóuxere e Vagalume, ao tempo que incorpora o labor de nomes esenciais das viñetas galegas como o propio Marín, Pepe Carreiro, ou Xosé Lois González Carrabouxo, pero tamén recuperando autores caídos no esquecemento, coma Alberte Permuy ou V. Veiga. Unha das descubertas máis sorprendentes para quen escribe estas liñas foi Comandante Iago, serial de ficción científica que Ulises L. Sarry desenvolvería para Axóuxere, suplemento infantil do xornal La Región que dirixiu Paco Martín, un título lamentablemente inconcluso que transparenta unha forte influenza da BD europea do momento (dende Valérian ata Barbarella), tanto polo debuxo de estilo realista como pola súa temática e desenvolvemento narrativo. Velaí unha outra virtude deste traballo, que revela a flagrante escaseza de reedicións de títulos esenciais da Historia da BD galega e demostra que a fraxilidade do sistema editorial galego é dobre no que ao cómic atinxe.

O derradeiro fito do período analizado por Carballo é a publicación do fanzine Xofre, que implica non só a entrada en escena dunha nova xeración de autores, con nomes tan salientables coma Miguelanxo Prado, Xan López Domínguez ou Fran Jaraba, senón tamén a irrupción dunha sensibilidade nova, que se afasta do imaxinario que ata ese intre se impuxera no cómic galego ao tempo que se achega a outras correntes creativas do seu tempo, procedentes fundamentalmente do cómic español e tamén do europeo. A crítica próxima ao galeguismo e ao nacionalismo, absolutamente identificadas coa liña dominante no cómic galego ata ese intre, recolleron este pulo renovador con frialdade cando non con hostilidade aberta. Este rexeitamento, difícil de entender dende parámetros actuais, confirma a idea de Xofre como produto singular que sinala o final dunha etapa e anuncia a seguinte. O proxecto esgotouse no seu único número pero foi un referente ineludible para a xeración que comezou a promover fanzines nos primeiros 80, e que terían en Prado, Jaraba e López Domínguez, reconvertidos xa en profesionais do cómic e a ilustración, un espello onde mirarse.

Estamos, xa que logo, perante un texto esencial para comprender as orixes da banda deseñada galega que ademais deixa o terreo preparado tanto para unha continuación cronolóxica como para quen queira tirar dalgúns dos moitos fíos que a investigación deixa abertos. A súa próxima publicación en forma de ensaio resulta fundamental para comezar a divulgar o coñecemento sobre unha peza esencial da cultura galega contemporánea.

quarta-feira, maio 24, 2017

Elipses e Sombras: Imaxes do abismo

Fragmentos seleccionados

O vigués Andrés Magán ofrece a mellor versión das súas claves creativas nun traballo repleto de imaxes perturbadoras.
 
A chamada “novela gráfica”, a corrente que vén marcando o devir da banda deseñada dende o cambio de século, xurdiu en boa medida da vontade de superar os formatos estandarizados e da demanda de que fosen as necesidades do relato as que determinasen as características materiais da obra e non ao contrario. Se cadra por iso, polo desexo de deixar fluír as historias sen someterse a restricións editoriais, a maioría dos traballos nacidos baixo esta etiqueta optan por expandir a narración mais sempre dentro do marco da literalidade, é dicir, da correspondencia entre o que se amosa e o que se quere contar. Isto contrasta co movemento que vén tomando forma dentro do cómic nos últimos anos, xurdido ao abeiro dos eventos de fanzines e autoedición pero cuxos protagonistas veñen acadando unha presenza cada vez maior no circuíto de edición comercial. Malia responderen a claves creativas diversas, os cómics creados por estes autores teñen en común unha reformulación dos procedementos narrativos que adoita traducirse nun arredamento deliberado das convencións máis firmemente asentadas. Os cómics de Begoña García-Alén, Conxita Herrero ou Cynthia Alfonso, por mencionar a algunhas das autoras máis relevantes desta tendencia, contan historias, mais fano desviándose da literalidade narrativa e, polo tanto, afastándose do centro de gravidade do cómic actual.
 
Un exemplo notable deste xeito de concibir o cómic é Fragmentos seleccionados, o novo traballo de Andrés Magán. Nel, o debuxante vigués presenta unha decena de historias que se erguen sobre unha sofisticada aposta estética na que a procura da expresividade vén sempre da man da reformulación das convencións narrativas. As primeiras páxinas do volume, nas que as imaxes se suceden sen coherencia narrativa aparente, ofrecen o que probablemente sexa o exemplo máis contundente deste propósito. Dende o primeiro momento, o lector queda advertido de que as vellas estruturas non rexen, de que a propia natureza narrativa da obra está en dúbida e de que, para aventurarse e seguir coa lectura, cómpre desprenderse do código interpretativo tradicional e tolerar un certo grao de incerteza.
 
Iso non significa que os relatos que compoñen Fragmentos seleccionados carezan de sentido. Ao contrario, cada unha das historias que integran o volume conduce a unha pequena epifanía, un momento de intensidade emocional que contrasta coa aparente frialdade das formas. A literalidade do narrado non abonda para chegar á verdade que acubilla cada relato, é a proposta estética, unha proposta que se afasta deliberadamente da representación realista, a que sinala o camiño. Magán deforma as figuras humanas, representándoas baixo formas hipersimplificadas, sen rostro ou como sombras. As repeticións, as simetrías, o xogo con formas xeométricas e os silencios prolongados, así como unhas cores estridentes e antinaturais, son recursos que o autor emprega para provocar no lector as sensacións que lle permitirán superar a opacidade da trama e intuír unha comprensión profunda do relato. A escaseza de texto resulta enganosa porque o que hai que ler son unhas imaxes de significado non convencional. Imaxes perturbadoras que describen feitos incomprensibles pero retratan con singular fidelidade sentimentos que si resultan facilmente identificables.
 
Andrés Magán presenta a versión máis complexa e sofisticada dunha poética visual que foi construíndo sen apenas desvíos en títulos anteriores. Fragmentos seleccionados é unha obra esixente, pero que ofrecerá tamén a súa recompensa a aqueles lectores que sexan capaces de deixarse levar pola súa estarrecedora iconografía.

quinta-feira, maio 04, 2017

Elipses e Sombras: O corpo como paisaxe de batalla

De tripas y corazón
 
Remi Zaarour “Pozla” dá testemuño da súa loita contra a Enfermidade de Crohn cun relato repleto de forza expresiva.
 
É difícil achegarse a De tripas y corazón (Dibbuks, 2017), do historietista francés Pozla (Rémi Zaarour) sen evocar dous clásicos contemporáneos da BD europea: un é L’ascension du haut mal (Epiléptico, sins entido, 2009), o hipnótico relato do debuxante francés David B. dunha infancia e mocidade marcadas pola convivencia cun irmán enfermo de epilepsia; o outro é Pilules bleues (Píldoras azules, Astiberri, 2015), no que o suízo Frederik Peeters debullaba os pormenores da súa convivencia coa súa parella enferma de VIH. Coas súas moitas diferenzas, ambos títulos contiñan un achegamento en primeira persoa á experiencia da enfermidade e xogaron un papel fundamental na evolución da banda deseñada europea no cambio de século, achegando o medio a novos temas e formatos, dirixíndose a un novo perfil de lector e demandando tamén un novo xeito de recepción crítica. Asociando autobiografía e enfermidade, David B. e Peeters abriron un camiño que comezou a ser transitado dende aquel momento con certa asiduidade e sorte desigual por outros autores. De aí que o maior desafío que hoxe deben afrontar os novos títulos que veñen a sumarse a esta tendencia sexa o de evitar caer en fórmulas e atopar unha razón de ser alén da súa dimensión estritamente divulgativa. 
 
De tripas y corazón, tradución libérrima de Carnet de santé foireuse, ábrese cunha breve ollada á infancia do autor, na que comezan a manifestarse as primeiras disfuncións do aparato dixestivo. A partires de aí, Pozla debulla un desesperante periplo vital marcado polo avance da enfermidade, con síntomas que mudan e se agravan, episodios críticos e visitas a médicos que encadean tratamentos erráticos ata que se identifica a súa doenza como a Enfermidade de Crohn. Lonxe de ser unha liberación, o diagnóstico é recibido como a confirmación dos peores presaxios. O terror innominado resulta ter un nome non menos terrorífico. Chega a cirurxía, os longos períodos de hospitalización, a posta en marcha dun intestino ao que se lle seccionaron 80 cm. A narración segue o itinerario previsible dos relatos hospitalarios, con avances e retrocesos que semellan inacabables. Mais nada indica que a procura de orixinalidade argumental estivese entre as preocupacións do autor.
 
O cómic de Pozla é ante todo unha odisea expresiva. Sen renunciar a dar testemuño do que implica padecer o Mal de Crohn, as súas páxinas transparentan o desexo de transmitirlle ao lector un relato fiel da experiencia vivida. É na descrición das sensacións, na reprodución das dores, no relato dos episodios críticos onde o autor inviste todo o seu arsenal expresivo, recorrendo a imaxes metafóricas, deformacións extremas ou mostrando como a dor altera o seu propio trazo. Pozla traza un revelador retrato do ser humano como maquinaria imperfecta, o corpo como “paisaxe de batalla”, en expresión de Lois Pereiro, situando ao lector fronte unha versión extrema de realidades que necesariamente coñece: a enfermidade, a dor. A ironía e un humor amargo funcionan como antídoto contra os excesos dramáticos, alivian a trama e facilitan a complicidade co lector.
 
É dubidoso que este cómic gozara de versión castelá de non ter sido premiado no Festival de Angoulême en 2016. E tería sido unha mágoa. Ademais dun valioso retrato da dignidade do enfermo, De tripas y corazón contén unha fascinante procura de camiños expresivos,  achegándonos por vez primeira a obra dun debuxante de trazo enguedellado, un refinado caricaturista moi próximo á tradición do cómic satírico francófono que demostra ser ademais un narrador de talento. Velaí a utilidade dos premios.

[Publicado en Galicia Confidencial Tendencias 2 de maio de 2017]

domingo, abril 30, 2017

Un mes, tres viñetas: Abril 2017

"Xa era hora", Misty Knight por Paul Renaud (Captain America #16)













2 de Abril. W.A.S.P. lives matter. Como nos chistes. Un directivo de Marvel comparece ante os medios e di que trae unha noticia boa e outra mala. A mala, que as vendas da soi dissant Casa das Ideas baixaron nos últimos meses; a boa, que o asunto está en vías de solucionarse porque o culpable está identificado. E quen é?, preguntaría algún dos presentes. Pois os negros, as mulleres e a xente de sexualidade estraña. Volve por outra! Os lectores, segundo este ghicho, van cheos xa de tanta “diversidade” e reclaman volver ao heroe varón norteamericano de raza branca, tan maltratado (risas enlatadas) nos últimos tempos. Maticemos. Quen dixo tal cousa foi un alto executivo do departamento de vendas da compañía e os fundamentalistas da conta de resultados sonvos así, implacables, insensibles e un pouco marulos tamén (algún comercial na sala?), de aí o perigo deixarlles xogar cun micro. O xiro conservador en Marvel é previsible, os universos superheroicos móvense de forma pendular e antes ou despois as cousas volven ao rego. Pero estes xiros copernicanos adoitan deixar un pouso tamén, algo que perdura. Veremos. Entrementres, manteñan os micros lonxe do Departamento de Vendas.

Detalle da cuberta de Gran Bola de Helado de Conxita Herrero











5 de Abril. O de Conxita. Todos vistes xa a Conxita Herrero, non? E aínda que a súa intervención podería matizarse nalgúns aspectos, estaremos de acordo en que na cuestión de fondo está no certo, non? E non vos parece que a eventos que tenden á artrose coma o Saló venlles ben unha chuzada de cando en vez? Pois xa está.

A Marine vénselle as raíces, debuxo de Pia Guerra



















23 de Abril. Pia Guerra. Di o tópico que os totalitarismos son bos para a creación artística, que nada como un bo réxime ditatorial para refinar o talento dos creadores. Trátase dun clixé vantaxista, que eleva a norma casos concretos e obvia a moita morralla que tamén se produce onde hai opresión, mais de pensarmos no caso concreto de Pia Guerra debemos recoñecer que a que fora debuxante de Y o último home está especialmente inspirada dende o  ascenso ao poder de Donald Trump. As sátiras gráficas que vén divulgando polas redes sociais nos últimos meses teñen acadado unha popularidade (viralidade, ya tu sabes) que soborda con moito o círculo de lectores de cómic entre os que era coñecida ata agora. Tal foi o éxito dalgunhas das súas representacións do millonario zoupón que algún emprendedor mesmo aproveitou para lucrarse con elas, comercializándoas como merchandising sen permiso da autora nin moito menos compensación económica. A imaxe que acompaña estas liñas, coa festa da democracia francesa como pretexto e na que apunta con sutileza cara a mala raza da rampante Marine Le Pen, é un dos exemplos máis recentes da agudeza de Guerra. Vamos directos cara unha distopía pero as fábricas da imaxinación funcionan. A destrución do mundo colleranos gozando das marabillas da creatividade humana.